Ksenija Atanasijević je jedna od najblistavijih i najtragičnijih figura srpske akademske misli. Bila je prva žena koja je odbranila doktorsku disertaciju na Beogradskom univerzitetu (1922. godine), izuzetan poznavalac antičke i novovekovne filozofije, spisateljica, prevoditeljica kapitalnih dela (Đordano Bruno, Spinoza) i neumorna borkinja za prava žena. Pre nego što je postala profesorka na univerzitetu, Ksenija je svoj profesionalni put gradila u prosveti, a značajan period tog rada provela je u Pančevu.
Njen boravak u Pančevu označio je početak njene velike borbe sa konzervativnim institucijama i patrijarhalnim društvom Banata, borbe koja je u mnogo čemu podsećala na onu koju je deceniju ranije u istom gradu vodila Isidora Sekulić.
Mlada nastavnica u Pančevačkoj ženskoj gimnaziji
Ksenija Atanasijević je rođena 5. februara 1894. godine u Beogradu. Nakon završenih studija filozofije na Filozofskom fakultetu u Beogradu kod čuvenog profesora Branislava Petronijevića, Ksenija je raspoređena na rad u unutrašnjost kako bi stekla neophodnu pedagošku praksu. U jesen 1920. godine stigla je u Pančevo, gde je postavljena za suplentkinju (nastavnicu) u Pančevačkoj ženskoj realnoj gimnaziji.
U Ženskoj gimnaziji Ksenija je predavala:
- Filozofiju i logiku,
- Srpsku književnost i gramatiku,
- Klasične jezike (grčki i latinski).
Kao i Isidora Sekulić pre nje, Ksenija je donela napredne metode u učionicu. Nije želela da njene učenice samo mehanički uče podatke, već ih je učila logičkom zaključivanju, podsticala na raspravu o slobodi volje, etici i položaju žena u društvu. Njena predavanja su bila izuzetno popularna među mladim Pančevkama, koje su u Kseniji videle uzor moderne, visokoobrazovane i nezavisne žene.
Sukob sa konzervativnom sredinom
Međutim, Ksenijin slobodoumni duh, intelektualna superiornost i odbijanje da se uklopi u tradicionalne društvene kalupe brzo su izazvali reakciju pančevačke čaršije. U to vreme, Pančevo je još uvek lečilo rane iz Prvog svetskog rata i čvrsto se držalo svojih starih građanskih i vojničkih pravila u kojima za ženu intelektualku nije bilo mesta van strogo propisanih okvira.
Lokalni prosvetni krugovi i crkvene vlasti (isti oni koji su otežavali rad proti Vasi Živkoviću kada je pokušavao da reformiše prosvetu) posmatrali su Kseniju sa sumnjom. Njeno insistiranje na filozofskom preispitivanju dogmi i javno iznošenje feminističkih stavova smatrani su opasnim za moral mladih devojaka. Suočavala se sa sitnim intrigama, ogovaranjima i profesionalnim opstrukcijama, što ju je duboko pogađalo, ali nije pokolebalo njenu rešenost da nastavi naučni rad.
Doktorat i put ka Beogradskom univerzitetu
Tokom boravka u Pančevu, Ksenija je intenzivno radila na svojoj doktorskoj disertaciji pod naslovom "Brunovo učenje o najmanjem". Svaki slobodan trenutak koristila je za putovanja u Beograd kako bi konsultovala literaturu i radila sa svojim mentorom Petronijevićem.
U januaru 1922. godine, Ksenija je pred komisijom kojom je predsedavao Petronijević, a u kojoj su bili i Milutin Milanković i Veselin Čajkanović, briljantno odbranila doktorat. Time je ušla u istoriju kao prva žena sa titulom doktora nauka u Srbiji. Ovaj uspeh joj je ubrzo otvorio vrata beogradskih naučnih krugova, te je iste godine napustila Pančevo i prešla da radi u Trećoj ženskoj gimnaziji u Beogradu, a potom je 1924. izabrana za docentkinju na Filozofskom fakultetu.
Zaveštanje Ksenije Atanasijević
Ksenija Atanasijević je preminula 28. septembra 1981. godine u Beogradu. Njen kratak, ali intenzivan rad u Pančevu ostao je zabeležen kao svetla tačka u istoriji lokalnog ženskog obrazovanja. Ksenija je pokazala da banatska ravnica može i mora biti prostor u kojem se razvija najdublja filozofska misao, ostavljajući trajan primer generacijama pančevačkih učenica koje su prošle kroz njenu učionicu.