Pančevo je decenijama prepoznato kao jedan od najvažnijih industrijskih centara na Balkanu. Njegov privredni razvoj ima duboke korene koji sežu u prvu polovinu 18. veka, kada je ovde osnovana prva pivara u ovom delu Evrope. Od ranih manufaktura poput Pančevačke svilare i trgovačkog čvorišta na granici carstva, preko socijalističkog hemijskog i vazduhoplovnog džina, Pančevo se danas transformisalo u modernu destinaciju za visokotehnološke investicije u oblasti auto-industrije i zelene mobilnosti.
U ovom članku pružamo sveobuhvatan pregled privredne istorije Pančeva, analiziramo ulogu tradicionalnih industrijskih grana i predstavljamo nove proizvodne kapacitete u Severnoj industrijskoj zoni.
Istorijski začeci – Vajfertova pivara (1722)
Početak industrijalizacije Pančeva vezuje se za osnivanje Vajfertove pivare 1722. godine, što je čini najstarijim industrijskim pogonom na teritoriji cele bivše Jugoslavije i Balkana.
Abraham Kepiš i porodica Vajfert
Pivaru je prvobitno osnovao Abraham Kepiš, da bi je 1847. godine kupio Ignjat Vajfert, ugledni preduzetnik i otac čuvenog industrijalca i dobrotvora Đorđa Vajferta. Pod upravom porodice Vajfert, pivara je modernizovana, uvedena je parna mašina, a proizvodnja je višestruko uvećana.
Đorđe Vajfert – Vizionar i guverner
Đorđe Vajfert (rođen 1850. godine u Pančevu) završio je Veliku pivarsku školu u Vajenštefanu (Bavarska) i preuzeo porodični posao. Pored toga što je bio vrhunski pivar, Đorđe Vajfert je postao jedan od najznačajnijih rudarskih magnata u Srbiji i dugogodišnji guverner Narodne banke Srbije (njegov portret se danas nalazi na novčanici od 1.000 dinara). Vajfertova pivara je prestala sa radom 2008. godine, a njena stara zgrada u centru grada danas je zaštićeni spomenik kulture u okviru kojeg se nalazi Muzej pivarstva.
Vazduhoplovstvo i industrija stakla – Utva i Staklara
Tokom 20. veka, Pančevo razvija sofisticiranije grane industrije, među kojima se izdvajaju proizvodnja aviona i ravnog stakla.
Utva vazduhoplovna industrija (1937)
Fabrika aviona Utva osnovana je 1937. godine u Zemunu kao jedriličarska zadruga, ali je ubrzo preseljena u Pančevo gde je izgrađena moderna fabrika i aerodrom. Utva je postala vodeći proizvođač sportskih i školskih aviona u Jugoslaviji (modeli Utva 65, Utva 66, Utva 75). Danas je fabrika u sastavu namenske industrije Srbije (proizvodi školsko-borbeni avion "Lasta" i bespilotne letelice "Pegaz") i predstavlja retki preostali pogon avio-industrije u regionu.
Industrija stakla Pančevo (ISP)
Osnovana 1930. godine, pančevačka Staklara bila je jedina fabrika ravnog stakla u Jugoslaviji. Proizvodila je prozorsko staklo, ogledala, vetrobranska stakla za auto-industriju i laboratorijsko staklo. Iako je fabrika prošla kroz teške godine tranzicije i restrukturiranja, njena tradicija obrade stakla i dalje je prisutna u svesti građana.
Zlatno doba hemijske industrije – Južna zona
Nakon Drugog svetskog rata, Pančevo postaje centar jugoslovenske hemijske i petrohemijske industrije kroz izgradnju gigantskih fabrika u Južnoj industrijskoj zoni.
| Fabrika | Godina osnivanja | Delatnost | Detaljan vodič |
|---|---|---|---|
| Rafinerija nafte Pančevo (NIS) | 1968 | Prerada sirove nafte i proizvodnja goriva | Otvori monografiju |
| HIP Petrohemija | 1977 | Proizvodnja polimera i petrohemijskih sirovina | Otvori monografiju |
| HIP Azotara | 1962 | Proizvodnja mineralnih đubriva i amonijaka | Otvori monografiju |
Ove fabrike su decenijama činile kičmu privrednog razvoja grada, ali su donele i ozbiljne ekološke izazove sa kojima se Pančevo borilo krajem 20. veka. Danas se, zahvaljujući modernizaciji i uvođenju ekoloških standarda (naročito u Rafineriji nafte Pančevo pod upravom NIS-a), zagađenje vazduha nalazi u zakonskim okvirima, a fabrike i dalje zapošljavaju značajan deo lokalnog stanovništva.
Novi talas investicija – Severna industrijska zona
U 21. veku, Pančevo se pozicioniralo kao jedna od najuspešnijih lokacija za privlačenje stranih direktnih investicija u Srbiji. Izgradnja Severne industrijske zone privukla je globalne nemačke lidere u oblasti automobilske industrije.
ZF Serbia (ZF Friedrichshafen)
Nemački tehnološki gigant ZF Serbia otvorio je 2019. godine u Pančevu jednu od svojih najmodernijih fabrika za proizvodnju elektromotora, generatora i e-mobilnosti za brendove kao što su BMW, Mercedes i Audi. Pored same fabrike, ZF je u Pančevu izgradio i veliki Istraživačko-razvojni centar (R&D) u kojem radi preko 200 inženjera na razvoju novih tehnologija za električna vozila budućnosti.
Brose
Drugi veliki auto-gigant, nemačka porodična kompanija Brose, otvorila je u Pančevu fabriku za proizvodnju elektromotora za ventilatore za hlađenje kabine, motore servo upravljača i pumpe. Poput ZF-a, Brose je u Pančevu locirao i svoj razvojni centar, donoseći radna mesta visoke dodate vrednosti i privlačeći mlade inženjere iz Beograda i cele Srbije.
Agrar, logistika i teška mašinogradnja
Pored hemijskog kompleksa i auto-industrije, privrednu kartu Pančeva čine i ključni logistički kapaciteti, tradicionalna metalska industrija i plodna poljoprivredna zemljišta Banata.
Luka Pančevo – Kapija rečnog transporta
Smeštena na ušću Tamiša u Dunav, Luka Pančevo je jedna od najvećih rečnih luka u zemlji i predstavlja glavno čvorište za izvoz žitarica i transport sirovina za hemijski kompleks.
Pančevačka kvasara – Prehrambena tradicija
Osnovana još 1890. godine, ova fabrika predstavlja najstariju industrijsku kvasaru na Balkanu koja je decenijama snabdevala pekarstvo cele Jugoslavije.
Poljoprivredni kombinat Tamiš
PK Tamiš je decenijama bio nosilac razvoja banatskog sela i organizovane poljoprivredne proizvodnje, spajajući naučni rad Instituta i hiljade hektara plodnih polja.
TE-TO Pančevo – Energetska stabilnost
Prva gasno-parna elektrana u Srbiji za proizvodnju toplotne i električne energije u kogenerativnom ciklusu, izgrađena pored Rafinerije radi visoke energetske sigurnosti.
Minel Kotlogradnja – Metalski zanat
Gigant teške mašinogradnje koji je projektovao i gradio energetske kotlove i sudove pod pritiskom za toplane i elektrane širom bivše države.